Krajobraz gminy Zabierzów: Garb Tenczyński i Rów Krzeszowicki
Gmina Zabierzów leży na styku kilku krain: Rowu Krzeszowickiego (zapadliska w centrum), Garbu Tenczyńskiego (wyniesienia na południu) i krawędzi Wyżyny Olkuskiej (na północy), a po stronie Balic także Obniżenia Cholerzyńskiego. Dlatego krajobraz zmienia się tu co kilka kilometrów: od lessowych jarów, przez skalne doliny wapiennych Dolinek Podkrakowskich, po płaskie dno rowu z rzeką Rudawą.
| Kraina | Gdzie w gminie | Co ją charakteryzuje |
|---|---|---|
| Rów Krzeszowicki | Niegoszowice, Więckowice, Rząska | zapadlisko tektoniczne, niższe dno; przecina je Rudawa i jej dopływy |
| Garb Tenczyński | Balice, Kochanów, Brzoskwinia, Nielepice | wyniesienie z lasami; rozcinają go jary i doliny; uformowany przez trzeciorzędowe uskoki |
| Wyżyna Olkuska (krawędź) | Bolechowice, Kobylany, Karniowice, Zelków | strome skalne ściany wapieni, wąskie doliny, wodospady |
| Obniżenie Cholerzyńskie | Szczyglice, Balice | niższy teren na południu, poza wyniesieniem Garbu |
Wapień, który buduje skały
Dolinki wcięte w Wyżynę Olkuską – Bolechowicka, Kobylańska, Będkowska – przecinają górnojurajskie wapienie. Stąd skalne bramy, ściany i skałki, a także krasowe źródła (wywierzyska) i oczka krasowe, jak staw w centrum Zelkowa. Szczegółowe porównanie dolin: którą dolinę wybrać.
Less, który buduje jary
Na wierzchowinach Garbu Tenczyńskiego zalega gruba pokrywa lessu. Woda wycięła w niej głębokie, strome jary: Wąwóz Kochanowski (największa sucha dolina w tej części), Balickie Doły, Dolina Grzybowska czy Wąwóz Burowski. Według opisów gminy Wąwóz Kochanowski to dalszy, pradawny odcinek Doliny Będkowskiej, który pochodzi sprzed trzeciorzędowych uskoków, jakie uformowały Garb. Więcej o jarach – w poradniku o Lesie Zabierzowskim.
Skamieniałości w kamieniołomach
W dawnym kamieniołomie na granicy Młynki i Nielepic, czynnym w latach 1970–2015, w górnojurajskich wapieniach odnajdywano skamieniałe amonity, belemnity i gąbki. W zabierzowskim kamieniołomie (1894–1992) w górnym wyrobisku można oglądać profil wapieni górnej jury, kredy i osadów trzeciorzędowych, a także powierzchnie abrazyjne i uskoki. To nieczynne obiekty przemysłowe – przed wizytą sprawdź, czy teren jest dostępny.
Ślady człowieka sprzed 13 tysięcy lat
Skalne okolice dawały krzemień: w Brzoskwini odkryto kopalnię krzemienia z pracowniami z późnego paleolitu (13–11 tys. lat p.n.e.), a w Brzeziu ślady osadnictwa kultury łużyckiej i trzech osad wczesnośredniowiecznych.
Źródło: opisy sołectw w serwisie Gminy Zabierzów (zabierzow.org.pl). Uproszczenie podziału na krainy ma charakter popularyzatorski.