Zelków leży na południowej krawędzi Wyżyny Olkuskiej, między Dolinami Kluczwody i Bolechowicką, na wysokości około 400 m n.p.m. Dojazd wymaga pokonania prawie 100 metrów przewyższenia stromymi drogami. Droga z Białego Kościoła (krajowa nr 94) prowadzi przez Wąwóz Zelkowski, a droga z Bolechowic przecina tektoniczną krawędź wyżyny i słynie z rozległej panoramy Krakowa, Rowu Krzeszowickiego, Garbu Tenczyńskiego, Beskidów i Tatr.
Mieszkańcy: 937 stałych mieszkańców według ewidencji gminy (stan na 2 kwietnia 2024 r.).
Staw w centrum – oczko krasowe
Historyczne centrum wsi wyznacza owalny plac ze stawem, typowym oczkiem krasowym: bezodpływowym zbiornikiem z nieprzepuszczalnym dnem z iłów. Przez wieki służył jako źródło wody gospodarczej i centrum życia wsi. Pierwszą studnię głębinową wybudowano po I wojnie światowej, a problem niedoboru wody rozwiązała w 1963 roku studnia głęboka na 50 m, sięgająca jurajskiego poziomu wodonośnego.
Wizyty Karola Wojtyły
Karol Wojtyła jako metropolita krakowski odwiedził punkt katechetyczny w 1972 roku, a w styczniu 1978 roku ponownie przebywał w Zelkowie. Miejscowy zespół „Herody” życzył mu wtedy papiestwa – 16 października 1978 roku został papieżem. Pomnik św. Jana Pawła II odsłonięto 25 września 1999 roku; to dzieło rzeźbiarza Władysława Dudka i odlewnika Stefana Kowalówki. Przy stawie stoi też kaplica z 1876 roku, a we wsi dwie kapliczki z przełomu XIX i XX wieku oraz krzyż wotywny z 1898 roku. Według Wikipedii w 2019 roku ustawiono tu kaplicę upamiętniającą stulecie odzyskania niepodległości oraz tablicę ku czci mieszkańców wywiezionych na roboty przymusowe w czasie II wojny światowej.
Dolina Kluczwody i jaskinie za miedzą
Dolina Kluczwody (zwana też Doliną Wierzchówki) ciągnie się na 6–7 km (źródła podają różnie). Rezerwat krajobrazowy „Dolina Kluczwody” obejmuje 35,22 ha i chroni charakterystyczny krajobraz jurajskich dolin – głównie grąd i fragmentarycznie buczynę karpacką; w runie rośnie m.in. chroniona lilia złotogłów. Na Zamkowych Skałach w latach 1993–1995 odkryto pozostałości rycerskiego zameczka z I połowy XIV wieku, którego budowę zapoczątkował sędzia krakowski Jan z Syrokomli; prace przerwano z powodu osunięcia murów, a budowę kontynuowano w Korzkwi, gdzie zamek przetrwał.
W sąsiednim Wierzchowiu bije obfite źródło Kluczwody i leży Jaskinia Wierzchowska Górna – druga co do wielkości na Wyżynie Krakowsko-Częstochowskiej: ma 975 m, z czego około 700 m udostępniono turystycznie (zwiedzanie z przewodnikiem trwa około 50 minut). W okolicy są też jaskinie Dzika (61 m) i Mamutowa (ok. 100 m), znana ze znalezisk z górnego paleolitu.
Wieś nadgraniczna
Zelków powstał w XIV wieku, a pierwsza wzmianka z 1403 roku dotyczy sołectwa. Lustracja z 1564 roku odnotowała 18 gospodarstw chłopskich i karczmę. W 1635 roku Władysław IV nadał wieś wraz z Wierzchowiem Janowi Wizenbergowi, tworząc starostwo bodaczowskie, które funkcjonowało do rozbiorów. Po rozbiorach tereny przeszły na skarb państwa. W XIX wieku Zelków był wsią graniczną: granica austriacko-rosyjska biegła przez Wąwóz Zelkowski i Dolinę Kluczwody.
Zobacz też w poradnikach: ślady Jana Pawła II w gminie, którą dolinę wybrać na wycieczkę, jak czytać krajobraz gminy, rezerwaty i pomniki przyrody, Jaskinia Wierzchowska Górna, Dolina Kluczwody.
Opracowano na podstawie opisu sołectwa w serwisie Gminy Zabierzów (zabierzow.org.pl).