Zabierzów to największa wieś gminy i jej siedziba: mieszka tu ponad 5 tysięcy osób, a w centrum stoi nowoczesny urząd gminy, nazywany ratuszem. Leży na styku Rowu Krzeszowickiego z Garbem Tenczyńskim, nad Rudawą, przy linii kolejowej z Krakowa na Śląsk. Cała gmina to 23 sołectwa na około 99 km² i prawie 29,3 tys. mieszkańców (stan z 31 grudnia 2022 r.).
Mieszkańcy: 5 530 stałych mieszkańców według ewidencji gminy (stan na 2 kwietnia 2024 r.).
Od Rogoźnika do Zabierzowa
Pierwotnie wieś nazywała się Rogoźnik – od rogozy, czyli pałki wodnej, która rosła nad Rudawą. Pod tą nazwą występuje w dokumencie Bolesława Wstydliwego z 1254 roku. Obecna nazwa pochodzi od imienia Zabierz (Zabierza), prawdopodobnie zasadźcy, który lokował wieś na prawie niemieckim.
Od XVI wieku Zabierzów rozwijał się dzięki gościńcowi śląskiemu. Trakt opisują królewskie lustracje z 1564 i 1570 roku, a cło dla wsi ustalił w 1616 roku Zygmunt III Waza. W 1745 roku pożar strawił większość zabudowy na południe od drogi (przysiółek Pogorzany), razem z drewnianym dworem norbertanek.
Kolej i wapień – skąd wzięła się uprzemysłowiona wieś
Linię z Krakowa do Mysłowic otwarto 13 października 1847 roku. Pierwszy dworzec w Zabierzowie powstał w 1870 roku, a obecny budynek pochodzi z lat 1910–1915. Na przełomie XIX i XX wieku ruszyły pierwsze zakłady przetwarzające miejscowy wapień.
Z tej epoki został kamieniołom, czynny od 1894 do 1992 roku. Tworzą go dwa wyrobiska. Dolne wypełniła woda, zarasta i zasiedlili je płazy oraz zaskroniec. W górnym można oglądać profil górnojurajskich wapieni, kredy i osadów trzeciorzędowych, a także ślady procesów geologicznych: powierzchnie abrazyjne i uskoki. Dawny zakład przeróbki wapienia ustąpił miejsca Rynkowi w centrum wsi. W 1997 roku w ramach Krakowskiej Specjalnej Strefy Ekonomicznej powstał kompleks biurowców, dziś znany jako Eximius Park Zabierzów (wcześniej Kraków Business Park).
Skała Kmity – legenda, której nie potwierdzają źródła
W dolinie Rudawy, na pograniczu Zabierzowa i Szczyglic, rzeka przecina Garb Tenczyński przełomem w górnojurajskich wapieniach. Zbocza chroni rezerwat krajobrazowy „Skała Kmity” (19,36 ha), a szczyt wieńczy krzyż postawiony w 1911 roku w 500. rocznicę bitwy pod Grunwaldem.
Na skale wykuto napis związany z podaniem o rycerzu Stanisławie Kmicie, który nie mogąc połączyć się z ukochaną Olimpią Bonerówną, córką dziedzica Balic, miał skoczyć ze skały. Pierwsza wzmianka o częściowo zatartym napisie ukazała się w 1826 roku w „Kurierze Warszawskim”, opowiadanie na ten temat napisał w 1834 roku Franciszek Gąsiorowski, a tekst wiersza odkuto z inicjatywy Wincentego Pola w 1854 roku. Historycy zwracają uwagę, że Stanisław Kmita istniał naprawdę (herbarz Niesieckiego z 1743 roku wspomina o walczących pod Wiśniowcem w 1512 roku Piotrze i Stanisławie), lecz w źródłach nie ma Olimpii Bonerówny – żadna z kobiet z rodu Bonerów nie nosiła takiego imienia.
W pobliżu stoi skałka „Nad Zaściankiem”, pomnik przyrody. Widoczne na niej wgłębienie podanie uznaje za odcisk stopy Chrystusa, a badacze podejrzewają tu pozostałości wczesnośredniowiecznego grodziska albo miejsce pogańskiego kultu.
Na spacer: Dolina Grzybowska i Las Zabierzowski
Dolina Grzybowska to wyżłobiony w lessie jar długości niespełna 2 km, popularny wśród spacerowiczów. Biegnie nią asfaltowa droga z tablicami o gospodarce leśnej (szlak „Pomocnik leśnika”) i miejscami wypoczynku. Dnem płynie Grzybowski Potok zasilany źródłami, m.in. „Studzienkami” przy ujściu Lisiego Dołu.
Dolina wcina się w Las Zabierzowski – około 500 hektarów, największy kompleks leśny na zachód od Krakowa. Rosną tu buki, dęby i modrzewie, a w runie chronione gatunki: wawrzynek wilczełyko, konwalia majowa, storczyki i lilia złotogłów. Las przecinają jary: Zapustny Dół, Wąwóz Kochanowski, Wąwóz Zbrza, Lisi Dół i Balickie Doły. Przebiegają tędy szlaki piesze, trasy nordic walking i Jurajski Szlak Rowerowy Orlich Gniazd. Ponad koronami drzew widać 50-metrową wieżę z kulą – radar lotniska Balice, zbudowany w 1996 roku i gruntownie zmodernizowany w 2016.
Kościół, willa i miejsca pamięci
Neogotycki kościół św. Franciszka z Asyżu przy ul. Krakowskiej budowano w latach 1912–1938 według projektu Józefa Kryłowskiego; zachodnią część rozbudowano w latach 1969–1972, a wolnostojącą dzwonnicę dostawiono w 2002 roku. Przy ul. Krakowskiej 149 stoi drewniano-murowana willa z 1901 roku, dzieło Jana Sas-Zubrzyckiego, znanego architekta krakowskiego i lwowskiego.
Obelisk naprzeciw dawnego młyna, za Rudawą, odsłonięto w 1993 roku w 50. rocznicę aresztowania przez gestapo rodziny Poganów i innych mieszkańców (3 lipca 1943). Bracia Marian i Mieczysław Poganowie założyli grupę konspiracyjną, która przekształciła się w oddział AK. 22 lipca 1943 roku, pod kryptonimem „Błyskawica”, podporządkowano go krakowskiemu Kedywowi. Na wzgórzach zwanych Topólkami stoją pomnik „Chwała Polskim Skrzydłom” (2008), upamiętniający polskie lotnictwo wojskowe, oraz głaz w miejscu spotkania mieszkańców z papieżem Janem Pawłem II 10 czerwca 1979 roku.
Dalej w głąb gminy: Rudawa, Kochanów i Aleksandrowice.
Co jest na miejscu
W Zabierzowie działają Szkoła Podstawowa, Przedszkole Samorządowe z Oddziałami Integracyjnymi (ul. Sportowa 15) i Samorządowe Centrum Kultury i Promocji Gminy Zabierzów (ul. Szkolna 2). Szkoła Podstawowa nosi imię Janusza Korczaka (budynek z lat 1958–1962), a parafia św. Franciszka z Asyżu istnieje od 1908 roku. Miejscowa jednostka OSP należy do Krajowego Systemu Ratowniczo-Gaśniczego. Według Wikipedii działają tu m.in. Akademia Piłkarska i Klub Sportowy Kmita, Jura Basket, Uczniowski Klub Pływacki „Kmita”, Zabierzowski Klub Kajakowy „Wir”, Klub Kolarski „Cyklo Jura” oraz 5 Zabierzowski Szczep Harcerski „Kolumbowie”, a w dawnym kamieniołomie powstał (2019) park rekreacyjny. Z Zabierzowa dojedziesz pociągiem do Krakowa Głównego, a od przystanku Zabierzów Młyn zaczyna się gminna linia GZ4; miejska linia 288 jeździ stąd do Bronowic Małych. Urząd Gminy mieści się przy Rynku 1 – godziny i telefony w poradniku o urzędzie.
Zobacz też w poradnikach: Skała Kmity: legenda i spacer, Las Zabierzowski: jary, szlaki i przyroda, dojazd do Krakowa bez samochodu, Urząd Gminy: adres i godziny, skąd nazwy wsi w gminie, zabytkowe kościoły i kaplice gminy, rezerwaty i pomniki przyrody, historia gminy w datach, szlaki piesze i rowerowe w gminie, sport i rekreacja w OSR, kultura i biblioteki, pomoc społeczna – GOPS, straż pożarna i numery alarmowe.
Opracowano na podstawie opisu sołectwa w serwisie Gminy Zabierzów (zabierzow.org.pl) oraz danych o gminie z Wikipedii.