Rudawa to jedna z największych i najbardziej uprzemysłowionych wsi gminy Zabierzów, a zarazem jedna z najwcześniej udokumentowanych wsi pod Krakowem: komes Jan zwany Gniewomirem, zmarły w 1185 roku, podarował ją krakowskiej kapitule razem z kościołem. Leży na wyniesieniu nad Rowem Krzeszowickim, a przez wieś płynie Rudawka, która po połączeniu z Krzeszówką tworzy rzekę Rudawę, jedną z największych na Wyżynie Krakowsko-Częstochowskiej.
Mieszkańcy: 2 001 stałych mieszkańców według ewidencji gminy (stan na 2 kwietnia 2024 r.).
Skąd nazwa? Dwie wersje i jedna legenda
Nazwę wiąże się z rudą żelaza, którą prawdopodobnie wydobywano tu w XII wieku, albo z rudym, brązowiejącym kolorem wód Rudawy po większych opadach. Legenda dodaje trzecią wersję: rycerz Radwan miał tu zakląć: „A, ruda!”. Wieś lokowano na prawie niemieckim w 1436 roku i do 1939 roku pozostawała w dobrach kapituły krakowskiej.
Kościół Wszystkich Świętych – jedna z najstarszych ceglanych budowli wsi
Wczesnogotyckie prezbiterium kościoła pochodzi z około 1300 roku i uchodzi za jedną z najstarszych ceglanych budowli małopolskiej wsi. Pierwotnie nawa była drewniana, od końca XV wieku murowana, a w XVII wieku ją przebudowano. Drewniana wieża-dzwonnica pochodzi z 1541 roku, a renesansowa dobudówka z 1631. We wnętrzu zachowały się relikty gotyckich polichromii z XIV wieku i około 1470 roku, renesansowy fryz z około 1600 roku oraz barokowy ołtarz główny z gotyckim obrazem Matki Boskiej z Dzieciątkiem z około 1450 roku. Kościół otacza mur z bramą i kostnicą sprzed 1783 roku.
Zabytkowy cmentarz założono w 1813 roku. Pochowano na nim m.in. ofiary pacyfikacji sąsiednich Radwanowic (1943), żołnierzy września 1939, esejistę i krytyka Karola Ludwika Konińskiego oraz weterana powstania listopadowego Józefa Trzaskowskiego; znajduje się tu także rzeźba Franciszka Wyspiańskiego.
Letnisko literatów
Na przełomie XIX i XX wieku Rudawa stała się miejscowością letniskową. W 1896 roku Antonina i Stanisław Domańscy wybudowali charakterystyczny dom z wieżyczką. Stanisław Domański był neurologiem, profesorem Uniwersytetu Jagiellońskiego i krakowskim rajcą, a Antonina, autorka powieści dla młodzieży, uchodzi za pierwowzór Radczyni z „Wesela” Wyspiańskiego. W czerwcu i lipcu 1908 roku mieszkał tu Henryk Sienkiewicz, który pisał fragmenty „Wirów”; spotykał się z historykiem Stanisławem Smolką. Według miejscowej tradycji chłopiec, który przynosił pisarzowi mleko, miał na imię Staś Tarkowski – tak jak bohater „W pustyni i w puszczy”. Bywali tu także Wyspiański, Tetmajer i Lucjan Rydel, odwiedzający malarza i grafika Antoniego Procajłowicza.
Werbownia i schrony „Rudawa”
Południowa część wsi, Rudawa Werbownia, leży przy dawnym gościńcu śląskim. W 1863 roku działała tu karczma będąca punktem konspiracyjnym podczas powstania styczniowego – 3 kwietnia wyruszyła stąd część oddziału płk. Józefa Grekowicza, rozbita dwa dni później pod Szklarami.
Latem 1944 roku Niemcy zbudowali tu punkt oporu „Rudawa” mający blokować drogę i linię kolejową: kilka schronów typu Regelbau 668 i 701 oraz stanowiska bojowe Ringstand 58c. Jeden ze schronów przy ul. Dunajewskiego odnowiło w 2007 roku Małopolskie Stowarzyszenie Miłośników Historii „Rawelin”. Podobne umocnienia stoją w Nielepicach.
Nad Rudawą leży też Zabierzów, a w górę doliny – Radwanowice, do których jedyny dojazd prowadzi właśnie przez Rudawę.
Instytucje i dojazd
W Rudawie jest Szkoła Podstawowa (oddział przedszkolny przy ul. Stanisława Polaczka 25), jednostka OSP w Krajowym Systemie Ratowniczo-Gaśniczym oraz filia Samorządowego Centrum Kultury i Promocji (Rynek 4). Szkoła Podstawowa nosi imię Armii Krajowej, w Rudawie działa klub sportowy LKS Orlęta (pierwsze wzmianki z 1938 roku, rejestracja w 1945), jednostka OSP ma zapisy sięgające 1921 roku, a od 2018 roku funkcjonuje stowarzyszenie „ZiemiaRudawska.pl”. Gminna linia GZ4 ma tu przystanek Rudawa Rynek, a pociągi linii Kraków–Katowice zatrzymują się na przystanku Rudawa; kolejny przystanek, Pisary, otwarto w 2025 roku.
Zobacz też w poradnikach: miejsca pamięci z lat 1939–1945, skąd nazwy wsi w gminie, szkoły i przedszkola w gminie, zabytkowe kościoły i kaplice gminy, historia gminy w datach, szlaki piesze i rowerowe w gminie, kultura i biblioteki.
Opracowano na podstawie opisu sołectwa w serwisie Gminy Zabierzów (zabierzow.org.pl).