Balice to wieś znana głównie z Międzynarodowego Portu Lotniczego im. Jana Pawła II Kraków-Balice, choć jej historia sięga dużo dalej niż lotnictwo: wzmiankę o Balicach zawiera już papieska bulla z 1229 roku, potwierdzająca dobra klasztoru tynieckiego. Wieś leży na granicy Garbu Tenczyńskiego i Obniżenia Cholerzyńskiego, w dolinie Borowego Potoku (Baliczanki).
Mieszkańcy: 1 322 stałych mieszkańców według ewidencji gminy (stan na 2 kwietnia 2024 r.).
1 września 1939 – pierwszy dzień wojny w powietrzu
Lotnisko założył na początku lat 30. XX wieku Hieronim Radziwiłł jako prywatne, a tuż przed wojną przekształcono je w wojskowe lotnisko polowe. Rankiem 1 września 1939 roku, po godzinie piątej, wystartowały stąd myśliwce III Dywizjonu 2 Pułku Lotniczego, by atakować niemieckie bombowce. Dowódca, kpt. Mieczysław Medwecki, został zestrzelony tuż po starcie, na wysokości około 100 m, nad Padaną Górą pod Chrosną. Pochowano go w Morawicy; był pierwszym polskim pilotem poległym w tej wojnie. Pamiątkowa tablica wisi przy głównym wejściu do terminalu międzynarodowego.
Ppor. Władysław Gnyś zdołał odlecieć i pod Żuradą koło Olkusza zestrzelił dwa niemieckie bombowce – pierwsze samoloty zniszczone w II wojnie światowej w walce. W 1989 roku spotkał się z niemieckim pilotem Frankiem Neubertem; obaj utrzymywali potem przyjacielskie kontakty do końca życia.
W latach 50. lotnisko stało się wojskowe, a dekadę później część oddano do użytku cywilnego. Port modernizowano w latach 1989–1993, w 2007 i w 2014–2015. W 2017 roku obsłużył niemal 5 mln pasażerów w 64 kierunkach do 19 krajów (dane z serwisu gminy).
Pałac Radziwiłłów – od renesansowego dworu do sali konferencyjnej
Najważniejszy zabytek wsi ma za sobą długą historię właścicieli. W 1515 roku Zofia, córka dzierżawcy Balic Seweryna Bethmana, wyszła za Seweryna Bonera, żupnika i nadwornego bankiera Zygmunta Starego, który przebudował drewniany dwór na kamiennych i ceglanych piwnicach w rodzaj włoskiej willi. W XVI wieku Balice odwiedzali królewscy goście: Elżbieta Rakuszanka (1543), Katarzyna Habsburżanka (1553), Anna Austriaczka (1592), a Henryk Walezy gościł tu dwukrotnie, w 1574 roku. Po zniszczeniach potopu szwedzkiego Jan Szembek, kanclerz wielki koronny, wzniósł na zrębach starego pałacu murowaną rezydencję.
Obecny wygląd pałac zawdzięcza przebudowie z lat 1887–1894, prowadzonej dla księcia Dominika Radziwiłła według projektu Tadeusza Stryjeńskiego i Zygmunta Hendla. Wtedy pod środkową częścią odkryto piwnice z późnogotyckimi, renesansowymi i barokowymi portalami. Od frontu uwagę zwraca półkolista część parteru z tarasem i czterokolumnowym portykiem, a we wnętrzach – sztukaterie ze splecionymi monogramami Dominika i Dolores Radziwiłłów oraz intarsjowane podłogi. Pałac otacza park krajobrazowy o powierzchni około 4 ha. Po renowacji z lat 1977–1987 (Instytut Zootechniki) mieści centrum konferencyjne; 27 stycznia 2005 roku zebrali się w nim prezydenci i przedstawiciele 30 państw na obchodach 60-lecia wyzwolenia obozu Auschwitz.
W 1945 roku książę Hieronim Radziwiłł z synem Leonem został aresztowany przez NKWD i wywieziony do obozu; Hieronim zmarł z wycieńczenia. Cały klucz balicki znacjonalizowano, a od 1950 roku jego grunty gospodarzy Instytut Zootechniki, który w 2006 roku otrzymał status państwowego instytutu badawczego.
Papiernia, zbór i parafia
Za czasów Bonerów w Balicach działał zbór kalwiński, a według Wikipedii w latach 1535–1628 funkcjonowała tu papiernia. Dziś w Balicach działają parafia Świętej Rodziny i Stowarzyszenie Społeczno-Edukacyjne „Kuźnia”, a w pobliżu lotniska leży stacja kolejowa Kraków Lotnisko oraz węzeł autostrady A4.
Balickie Doły – krótki spacer w lessowym jarze
Balickie Doły to zalesiony jar o długości około 800 m, wycięty w lessie; w górnej części praktycznie niedostępny. Dnem płynie wąska struga, dopływ Borowego Potoku, a przez dolny fragment prowadzi okrężny niebieski szlak spacerowy. Zboczami wsi biegnie też aleja Jurajska, a z Doliną Rudawy łączy się Dolina Grzybowska – więcej o niej w opisie Zabierzowa.
Sąsiednie wsie dawnego klucza balickiego: Burów, Szczyglice, Aleksandrowice i Kleszczów.
Pod ręką
W Balicach działa Zespół Szkolno-Przedszkolny (przedszkole samorządowe przy ul. Szkolnej 66) oraz jednostka OSP wchodząca do Krajowego Systemu Ratowniczo-Gaśniczego. W stronę lotniska prowadzi gminna linia GZ2.1.
Zobacz też w poradnikach: miejsca pamięci z lat 1939–1945, dwory i pałace gminy, dojazd do Krakowa bez samochodu, historia gminy w datach, kultura i biblioteki, historia lotniska w Balicach.
Opracowano na podstawie opisu sołectwa w serwisie Gminy Zabierzów (zabierzow.org.pl).