Wrzesień 1939 i okupacja: miejsca pamięci w gminie Zabierzów
Gmina Zabierzów ma szczególny związek z początkiem II wojny światowej: 1 września 1939 roku z lotniska w Balicach wystartowały myśliwce, które stoczyły jedne z pierwszych w tej wojnie walk powietrznych, a ppor. Władysław Gnyś zestrzelił dwa niemieckie bombowce – pierwsze samoloty zniszczone w walce w tej wojnie. W kolejnych latach wsie gminy doświadczyły okupacji, konspiracji i pacyfikacji. Poniżej zebraliśmy miejsca, gdzie wciąż jest po tym ślad.
| Data | Miejscowość | Wydarzenie |
|---|---|---|
| 1 IX 1939 | Balice | Start myśliwców III Dywizjonu 2 Pułku Lotniczego; kpt. Mieczysław Medwecki zestrzelony nad Padaną Górą pod Chrosną – tablica przy terminalu |
| 5 IX 1939 | Brzezinka | Niemiecki ostrzał artyleryjski i naloty niszczą kilkadziesiąt domostw |
| 3 VII 1943 | Zabierzów | Gestapo aresztuje rodzinę Poganów i innych mieszkańców; obelisk z 1993 r. |
| 20/21 VII 1943 | Radwanowice | Niemcy rozstrzeliwują po torturach 30 osób |
| 22 VII 1943 | Brzezie | Zgrupowanie oddziału AK „Błyskawica”, pierwszego oddziału krakowskiego Kedywu |
| 1944 | Rudawa, Nielepice | Niemiecki punkt oporu „Rudawa” – schrony Regelbau i Ringstand |
| 1945 | Balice | NKWD aresztuje księcia Hieronima Radziwiłła i jego syna Leona |
Balice: pierwszy dzień wojny w powietrzu
Lotnisko założył w latach 30. Hieronim Radziwiłł. Rankiem 1 września 1939 roku po godzinie piątej wystartowały z niego myśliwce, by atakować niemieckie bombowce. Dowódca kpt. Medwecki został zestrzelony po starcie, na wysokości około 100 m, nad Padaną Górą pod Chrosną – był pierwszym polskim pilotem poległym w tej wojnie i spoczywa na cmentarzu w Morawicy. Ppor. Gnyś zdołał odlecieć i pod Żuradą koło Olkusza zestrzelił dwa niemieckie bombowce – według opisu gminy były to pierwsze niemieckie samoloty zniszczone w boju podczas II wojny światowej. W 1989 roku spotkał się z niemieckim pilotem Frankiem Neubertem; obaj utrzymywali przyjacielskie kontakty do końca życia.
Zabierzów i Brzezie: oddział „Błyskawica”
Bracia Marian („Rzeżucha”) i Mieczysław („Błyskawica”) Poganowie założyli w Zabierzowie grupę konspiracyjną, która rozwinęła się w oddział AK. Po aresztowaniu 3 lipca 1943 roku podporządkowano ją krakowskiemu Kedywowi (22 lipca 1943) pod kryptonimem „Błyskawica”. Zgrupowanie odbyło się w lasku pod Brzeziem. Mieczysław poległ 31 lipca 1944 roku pod Tymbarkiem, Marian działał do końca wojny, był aresztowany w 1950 roku i amnestionowany w 1954; zmarł w 1975 roku. Obelisk ku czci rodziny Poganów odsłonięto w 1993 roku naprzeciwko dawnego młyna, za Rudawą.
Radwanowice: noc pacyfikacji
W nocy z 20 na 21 lipca 1943 roku Niemcy otoczyli Radwanowice i po torturach rozstrzelali 30 osób. Prochy ofiar w 1945 roku ekshumowano i złożono we wspólnej mogile na cmentarzu w Rudawie. W 1984 roku wieś odznaczono Krzyżem Walecznych.
Schrony punktu oporu „Rudawa”
Latem 1944 roku Niemcy zaczęli budować tu system umocnień mający blokować drogę i linię kolejową: w Rudawie i Rudawie Werbowni – schrony typów Regelbau 668 i 701 oraz stanowiska bojowe Ringstand 58c; podobny zespół (trzy schrony piechoty Regelbau 668 i dwa obserwacyjno-bojowe Ringstand 58c) zachował się w północnej części Nielepic. Budowy nie ukończono. Jeden ze schronów w Rudawie, przy ul. Dunajewskiego, wyrestaurowało w 2007 roku Małopolskie Stowarzyszenie Miłośników Historii „Rawelin”.
Dla zainteresowanych
O innych śladach przeszłości – dworach i parkach – piszemy w poradniku o dworach i pałacach.
Źródło: opisy sołectw (Balice, Zabierzów, Brzezie, Brzezinka, Radwanowice, Rudawa, Nielepice) w serwisie Gminy Zabierzów (zabierzow.org.pl). Daty i liczby za opisami gminy.